گفت و گو با دكتر رضا منصوري درباره تاريخچه رصدخانه ملي ايران و وضعيت كنوني اين طرح. اينكه اين طرح از چه زماني در ايران شكل گرفت و با حمايت كدام سازمانها و افراد پيش رفت و چه زماني براي راه اندازي آن پيشبيني مي شود. همكاران اين پروژه ملي طراحي تلسكوپ را با همكاري برخي از بهترين مراكز بينالمللي در اين زمينه آغاز كردهاند و اهداف علمي گوناگوني، از جستجوي سيارات فراخورشيدي تا پژوهشهاي كيهانشناسي، را براي تلسكوپ ملي آينده ايران انتخاب كردهاند.
آقاي دكتر منصوري، در آستانه آغاز بخش عمراني طرح رصدخانه ملي، مكان يابي آن به كجا رسيده است؟
در شمارههاي گذشتهِ نجوم، زمان و چگونگي انتخاب چهار منطقه از ميان بيش از ۳۰ منطقه آمده است. پس از اندازهگيري دقيق، دو منطقه به علت ويژگيهاي نامطلوب رصدي، حذف شدند و دو منطقه باقي ماندند. يكي قله كلاه برفي در جنوب كاشان و ديگري هم قله دينوا در جنوب قم در مرز استان مركزي، اصفهان و قم. البته ازفرمانداري كاشان شنيدم كه با GPS تعيين كردهاند كه در استان اصفهان قرار دارد، ولي در كار ما زياد مهم نيست، چون هر دو استان قم و اصفهان براي اين طرح ملي صميمانه مشاركت ميكنند.در اواخر مرداد ۱۳۸۶ به دعوت شوراي راهبري رصدخانه، دكتر نصيري، سرپرست كميته مكانيابي از دانشگاه زنجان كه تا اينجا كار پر زحمتي را انجام دادهاند، و دكتر آرنه آردِبرگ از دانشگاه لوند سوئد، كه يكي از طراحان تلسكوپهاي غولپيكر جهان است، به همراه كارشناساني ديگر به جلسه بحث و تبادل نظر درباره مكان رصدخانه ملي دعوت شدند. اين نشست دو روزه پس از بازديد گروه از هر دو مكان انجام شد. گروه بار ديگر دادههاي موجود را تحليل ميكند. مسئله آلودگي نوري، مسئله موقعيت دو قله نسبت به شهرها، چگونگي خطوط ارتفاعات و شيب قله و هر موضوع قابل توجه ديگر در اين بازنگريها بررسي مي شود. در حال حاضر به اين نتيجه رسيدهايم كه اندازهگيريهاي بيشتري نياز است و براي اطمينان از انتخاب بهترين مكان به مدت حدود يك سال ديگر دادهگيري و مكانيابي ادامه يابد كه شايد منجر به انتخاب مكاني جديد يا انتخاب مطمئن يكي از دو قله فعلي شود.
با توجه به نزديكي دو قله انتخاب شده به شهرهاي كاشان و قم و روستاهاي اطراف ، نور آنها مواقعي مزاحم رصد است، كه درصد تاثير كاشان بيشتر از قم است و در آينده، قم هم ممكن است نور مزاحمي داشته باشد، همچنين نور برخي از روستاهاي اطراف. بسيار مهم است كه استانداران و فرمانداران اين مناطق تصميم بگيرند كه نوردهي را متناسب با نيازهاي نجومي استاندارد و محدود كنند.
بودجه رصدخانه ملي چه مقدار است؟
بودجه تصويب شده در سال ۱۳۸۲ پانزده ميليارد تومان است. اما اين پروژه ملي هنوز به زمان صفرش نرسيده است، يعني زماني كه بودجه به دست نهادي كه متولي اين رصدخانه است برسد. تا امروز هنوز بودجه اي نرسيده، اما كار در بخش هاي مختلف پيشرفته است. مقداري از وزارت علوم هزينه شده است. حدود ۲۰۰ ميليون و در مرحلهِ ديگري حدود ۸۰ ميليون تومان كه در طول ۷-۶ سال از مقدمات كار و سپس مكانيابي تا پايان سال پيش تمام شد. در حالي كه الان بايد كار ادامه داشته باشد و دادهگيري شود اما هيچ بودجهاي نداريم. تجهيزات هست، مكان هست، ولي تيمي كه بايد در ارتفاعات برود بايد تأمين شود. البته هماهنگ كرديم، كه از امكانات پژوهشگاه دانشهاي بنيادي استفاده كنند و از همين تابستان تيمها دوباره اندازهگيري را ادامه ميدهند. بنابراين آن هزينه حداقلي كه در حال حاضر پرداخت ميشود از امكانات پژوهشگاه است.
از آنجا كه طراحي تلسكوپ آغاز شده است، طراحي آن براي چه پروژه هاي علمي تنظيم مي شود؟
ما تعيين اهداف علمي را شروع كرده ايم، برنامه زمان بندي ما طوري است كه تا حدود ۵ تا ۶ ماه بعد، اهداف علمي را كاملاً تعيين كرده باشيم. البته طراحي تلسكوپ ميتواند شروع شود چون بخشهايي از آن ساختاري خيلي كلي دارد، ولي بعد از اين كه اهداف علمي كاملاً قطعي شد، به گروه طراح منعكس ميشود و گروه وارد جزييات ميشوند و تصميم ميگيرند كه تلسكوپ چگونه بايد ريز طراحي شود. ما از چهار هدف علمي تقريباً مطمئن هستيم، يكي يافتن سيارات فراخورشيدي از طريق همگرايي گرانشي، كه پروژه بسيار مهمي است. اگر ما سياره فراخورشيدياي كشف كنيم، براي بررسي بيشتر كار به تلسكوپ بزرگتر منتقل مي شود يا بالعكس آن روي مي دهد. اين يك بده بستان علمي است كه در جامعه جهاني علم سبب پيشرفتهاي بسيار شده است. نمونهِ ديگري كه با همگرايي گرانشي ارتباط دارد، ولي در ابعاد كيهاني بررسي شده است، به برش كيهاني معروف است. اين روش كه شايد دَه سال هم از عمرش نميگذرد، اين روزها در كيهانشناسي و درك انرژي تاريك و ساختار عالم بسيار مهم شده است. اين پروژه با تلسكوپ ۲ تا ۳ متري عملي است. حدود هفده يا هجده تلسكوپ زميني و فضايي روي اين پروژه كار ميكنند كه در اين جمع سه تلسكوپ ۲ متري نيز وجود دارد. در اين مورد در كارگاهي علمي كه چندي پيش داشتيم با متخصصان صحبت كرديم، به ويژه با كسي كه در زمينه همگرايي گرانشي تخصص داشت، و دربارهِ ممكن بودن انجام اين پروژه با تلسكوپ ۲ متري مطمئن شديم. البته شرط عملي كردن اين پروژه مطلوب بودن ميزان ديد نجومي(seeing) در رصدگاه است. نگراني ما از اين است، كه شهرهاي اطراف توسعه پيدا كنند، و نتوانيم از تلسكوپ به طور مطلوب استفاده كنيم.
در ايران آيا نمونهِ ديگري از اين سبك داريم؟
خير، اما در وزارت علوم چهار سال دربارهِ آن بحث ميشد؛ درست از روزي كه به وزارت علوم رفتم تا روز آخر طول كشيد تا سرانجام دستور جديد صادر شد و اساسنامهِ اين مركز تغيير كرد. پيش از آن نام مركز تحقيقات فيزيك نظري و رياضيات براي پوشش دادن به تمام بخشهاي علوم بنيادي از جمله بخشهاي مشاهدهاي و تجربي به پژوهشگاه دانشهاي بنيادي تغيير كرد.
آيا پژوهشگران خارجي نيز در شوراي راهبري رصدخانه حضور دارند؟
خير، اعضاي اين شورا همه ايرانياند ولي ما شوراي علمي بينالمللي داريم كه به زودي راه ميافتد و نقش آن بسيار مهم است. گرچه اين تلسكوپ ملي ماست اما تلسكوپي است كه همه دنيا ميتوانند بيايند و از آن استفاده كنند. يك تلسكوپ ممتاز بايد اين طور باشد. بنابراين ارتباط بينالملليمان را بايستي حفظ كنيم و به دانشمندان جهان اطلاع دهيم كه چنين تلسكوپي در حال طراحي است و اگر نظري دارند، منعكس كنند تا خواستههاي علمي آنهارا نيز بتواند تأمين كند. همين حالا كه ما هنوز شروع به اين كار نكرديم، چند نفر كه در زمينه برش كيهاني كار ميكنند، در مورد نوع آشكارسازها سؤال كردند كه آيا ميتوان چنين كاري را با اين تلسكوپ انجام داد، و ما از آنها خواستيم كه يك سالي صبر كنند تا طراحي اوليه مشخص شود. اين نشان ميدهد كه در اين بخش محققان تشنه ابزارهاي رصدي مناسباند. بنابراين ارتباط بينالمللي بسيار لازم است. درجهان امروز هيچ تلسكوپي در دنيا ساخته نميشود، مگر اين كه شوراي مشاوران بينالمللي داشته باشد و فرقي نميكند كه اعضاي آن از كدام كشورها باشند.
آيا اعضاي اين شوراي بينالمللي مشخصاند؟
بله. افرادي كه فعلاً قطعي هستند يكي آقاي آرنه آردبرگ، رئيس دانشكده نجوم دانشگاه لوند سوئد است كه خود ايشان هم با توجه به اين كه يكي از سرشناسترين طراحان تلسكوپهاي نوين در جهاناند در طراحي به ما كمك ميكنند. ديگري آقاي پيغمبريان، استاد اپتيك دانشگاه آريزونا، است. اين دانشگاه جايي پُرسابقه و قوي در طراحي اپتيكي و ساخت تلسكوپهاي متفاوت است. فهرست هفت نفره ديگر هم آماده كرده ايم كه با اين افراد مذاكره خواهد شد. در نهايت سه تا پنج نفر ديگر اضافه ميشوند كه من اميدوارم حداكثر تا آخر تابستان قطعي شود.
چه مراكز بينالمللي ممكن است به طرح رصدخانه ملي كمك كنند يا با آن همكاري كنند؟
قطعاً دانشگاه لوند و گروه تلسكوپ سازشان با ما همكاري ميكنند. در بخش ابزار با دانشگاه نيس فرانسه صحبت شده، كه بخش ابزارساز قوياي در رصدخانه نيس - وابسته به اين دانشگاه- دارند. آنها بسيار علاقهمند به همكارياند. دانشگاه آريزونا و بخش رصدخانهشان در اپتيك به ما كمك ميكنند، ولي ما بايد در مرحله طراحي و ساخت، دانشجويان جواني بگيريم كه به ما كمك كنند و وارد قضايا شوند. يعني حتي اگر قطعه اي را به شركتي سفارش دهيم، دانشجو مراحل ساخت را ببيند، نظارت كند و ياد بگيرد. اپتيك هم كه بسيار حساس خواهد بود و ما قطعاً ميتوانيم چندين دانشجو را در اين زمينه به آريزونا يا جاهاي ديگر براي دوره ديدن بفرستيم. اما هر نوع همكاري بينالمللي از اين نوع كه بخواهيم داشته باشيم يك گروه موازي در ايران هم ميگذاريم. مثلاً ما فعاليت گروهي را در زمينهِ اپتيك به سرپرستي دكتر توسلي و همراهي دانشجويان سابقشان شروع كرديم. آنها در زمينه اپتيكِ سازگار و قسمتهاي مرتبط با آن به ما كمك ميكنند و بعد به گروههاي خارجي وصل ميشوند و دانشجوهاي منتخب را براي آموزش در اين زمينه به خارج ميفرستند.
تجربه مكانيابي كه در ايران به دست آمد، در منطقه منحصر به فرد است. آيا ميتوانيم، براي آموزش يا انجام دادن مكانيابي در كشورهاي منطقه اقدام كنيم؟
بله ما اين كار را خواهيم كرد. همانطور كه دو سال پيش، نمايندگانِ يكي از كشورهاي عربي همجوار با دكتر نصيري در اينباره صحبت كردند. آنها قصد خريد تلسكوپي را از اروپا داشتند و گروه اروپايي پيشنهاد كرده بودند كه ميتوانيد از گروه مكانيابي ايران كمك بگيريد و مذاكره هم شروع شد اما به نتيجه نرسيد. ولي تيم ما آماده است. يعني هر كشوري، چه همجوار و چه غير همجوار، كه مايل باشد ما ميتوانيم برايشان مكانيابي كنيم. اين تجربهِ بسيار با ارزشي است كه نبايد از دست دهيم و بايد آن را تكميل كنيم. من اميدوارم كه خود دكتر نصيري كار را ادامه بدهند تا اين بخش تحقيقاتي زنده و پويا بماند.
كلنگ ساخت رصدخانه ملي چه تاريخي زده ميشود؟
هنوز قطعي نشده است، ولي احتمالاً در نيمه اول آبان ۱۳۸۶ زده ميشود. هر زماني كه اين اتفاق بيفتد اولين نور تلسكوپ در بهترين شرايط بين المللي بعد از ۵ تا ۶ سال گرفته ميشود ولي اگر امكانات اداري و بودجهاي پيش بيايد ممكن است مثل پروژه هاي ديگر زمان سه برابر شود كه اميدواريم اين وضعيت پيش نيايد.
در اين مدت تلسكوپهاي كوچكتري در آن مكان قرار ميگيرد كه مردم با مكان و طرح رصدخانه ملي آشنا شوند؟
بله بسيار احتمال دارد ولي اين به كمكهاي مالي سازمانهايي كه در داخل كشور علاقهمند هستند بستگي دارد. بنابراين اگر اعتبار باشد بهترين جاي ممكن براي استقرار تلسكوپهاي اوليه و آغاز هر چه زودتر تجربه نجوم مشاهدهاي و گسترش فرهنگ آشنايي با رصدخانه ملي است. حتي صحبتهايي شده است كه در فاصله ايمن از مكان تحقيقات رصدگاهي با امكانات مناسب براي منجمان آماتور و علاقهمندان عمومي ساخته شود كه از زيبايي آسمان پُرستاره كوهستان رصدخانه ملي بهره ببرند.
پس طرح رصدخانه ملي در بخش فعاليتهاي ترويجي هم ميتواند فعال باشد؟
بله حتماً، يعني همين قدر كه اين مكان زنده باشد، رفت و آمد بشود، در فرهنگ مردم براي شناخت اهميت اخترشناسي و جلوگيري از آلودگي نوري تأثير مثبت ميگذارد. ولي خطر آن هم هست كه وقتي اين تلسكوپ ساخته شود، خيلي زود، منطقه تبديل به مكان توريستي با آلودگي نوري شديد شود. اين مسئلهاي فرهنگي است و وظيفه منجمان آماتور است كه با رفت و آمد به كوهستان رصدخانه و فرهنگسازي در جامعه، به ويژه در منطقه ساخت رصدخانه، قدم مثبتي در اين راستا بردارند.
منبع:مجله نجوم
